Aktualności

Zosia ma 16 lat. Pasjonuje się lingwistyką historyczną i gra w szachy na poziomie turniejowym. Nie ma wielu przyjaciół – rozmowy rówieśników często wydają jej się płytkie, a emocje trudne do zrozumienia. Bywa jej smutno, gdy cała klasa wybucha śmiechem, a ona nie wie dlaczego.

Kasia, uczennica drugiej klasy liceum, rozpoznaje blisko 80 gatunków grzybów. W piwnicy hoduje boczniaki i z fascynacją obserwuje grzybnię. Unika powierzchownych rozmów, przez co bywa odbierana jako zdystansowana. Najbardziej boli ją to, że inni próbują ją „naprawiać”, zamiast zaakceptować.

Kacper interesuje się historią II wojny światowej. Zna specyfikacje czołgów i buduje ich modele. Kiedy opowiada o rozwiązaniach, takich jak pochylony pancerz T-34, często spotyka się z obojętnością.

– Ludzie traktują mnie, jakbym była dziwna, ale nikt nie mówi, co robię źle. Widzę, jak inni rozmawiają, śmieją się, umawiają po szkole, a ja nie wiem, jak to działa. Próbowałam dołączyć, opowiadając o tym, jak grzyby komunikują się przez sieć grzybni, ale ludzie patrzą na mnie, jakbym mówiła po chińsku. Albo po prostu odchodzą – mówi Kasia.

Pełne spektrum osobowości

Kasia, Zosia i Kacper nie istnieją naprawdę. To persony wygenerowane przez chatbota na podstawie 54 rozmów z osobami w spektrum autyzmu. 
Ich emocje i potrzeby są jednak jak najbardziej realne.

CzatBot to pomysł Fundacji Enabler w Gdyni, która od lat wspiera młodzież z neuroróżnorodnością. Na czele Fundacji stoją Michał Żadkowski i Marta Łoboda – opiekunowie projektu „A.utism I.ntegration” – dobrze znający wyzwania komunikacyjne młodych ludzi w spektrum i nie tylko. – Gdy zaczynaliśmy, AI dopiero raczkowała. Czuliśmy się pionierami. Chcieliśmy wyjść do szkół i pokazać młodzieży: to narzędzie pomaga rozmawiać o potrzebach osób, które są wśród was – mówi M. Żadkowski.

Szacuje się, że osoby z neuroróżnorodnością – np. z ADHD lub w spektrum autyzmu – stanowią około pięciu procent społeczności. Komunikacja między młodzieżą neurotypową a neuroróżnorodną bywa wyzwaniem. To, co dla jednych jest oczywistym sygnałem, jak ton głosu czy ironia – dla innych może być nieczytelne. Z kolei bezpośredniość i skupienie na szczegółach bywają odbierane jako chłód. W efekcie rodzą się nieporozumienia. Tymczasem po obu stronach stoją te same potrzeby: bycia zrozumianym i zaakceptowanym. – Młodzi w spektrum są spragnieni przyjaźni, choć kontakty są dla nich trudne. Potrzebują ciszy, ale jeszcze bardziej bliskości, bycia zauważonym i wysłuchanym. Zawsze mówię młodzieży, która korzysta z czatbota: skoro dobrze się wam rozmawiało z narzędziem, teraz czas wyjść w świat i próbować się porozumieć. To pozytywny bodziec, który dodaje odwagi do podjęcia interakcji – podsumowuje M. Łoboda.

Z technologią łatwiej

Dlaczego to działa? Bo rozmowy twarzą w twarz bywają trudne i pełne emocji, tymczasem technologia tworzy dystans i pozwala stawiać pytania, które młodzi ludzie wstydziliby się zadać rówieśnikom. Odpowiedzi pomagają im lepiej zrozumieć perspektywę innych osób. 

– Narzędzie jest bardziej angażujące niż prezentacja i mniej onieśmielające niż rozmowa w cztery oczy. Uczy uważności i pokazuje, że nawet forma pytania ma znaczenie. To trening umiejętności, który pomaga w nawiązywaniu prawdziwych relacji – tłumaczy M. Żadkowski.

Przedsięwzięcie zyskało dodatkowy wymiar, którego twórcy początkowo nie zakładali. Młodzi ludzie w spektrum nie tylko stali się źródłem cennej wiedzy, lecz także aktywnie zaangażowali się we współtworzenie projektu. – W pewnym momencie powiedzieli, że chcą wiedzieć, co dalej, i że chcą w tym „dalej” uczestniczyć. Zamiast grupy badawczej pojawili się więc współtwórcy. Największą wartością okazał się sam proces i to, że głos młodych ludzi w spektrum autyzmu naprawdę wybrzmiał – mówi M. Łoboda.

Choć projekt się zakończył, z narzędziem „A.utism I.ntegration” (bit.ly/4dbPLTW) można się komunikować – jest dostępne w internecie dla każdego, w dowolnym języku. – Widzimy jego realną przydatność – stwierdza M. Żadkowski.

Zainteresował Cię ten tekst?
Przejrzyj pełne wydanie Europy dla Aktywnych 2/2026: